Organy

Organy firmy Rieger z Jägerndorf (1928)

Parafie ewangelicko-augsburskie dawnej Łodzi i jej okolic od początku swojego istnienia posiadały instrumenty, których wykonanie powierzano uznanym firmom organmistrzowskim takim jak np. Schlag und Söhne czy Gebrüder Walther. W przypadku kościoła św. Mateusza postarano się o instrument wyjątkowy, największy w Łodzi pierwszych dekad XX w. Zadanie budowy nowych organów zlecono warsztatowi firmy Rieger z Jägerndorf, którego liczne dzieła powstawały dla świątyń Polski południowej i centralnej. W Łodzi jednak instrument kościoła św. Mateusza był dla riegerowskiego warsztatu debiutem, obiektem prestiżowym, który stanowić mógłby referencje dla ewentualnych dalszych zleceń w mieście. Ukończone w 1928 r. organy wyposażono w 60 rejestrów rozdysponowanych między trzy manuały (C-g3) i klawiaturę pedałową (C-f1), zaś cały mechanizm oparty na trakturze pneumatycznej i wiatrownicach stożkowych oraz zespół brzmienia umieszczono w neoromańskiej szafie organowej dostosowanej pod względem stylistyki do architektury i pozostałego wyposażenia ruchomego świątyni. Nowe organy opatrzono numerem opusowym 2360. O jakości i brzmieniowej urodzie instrumentu świadczy opinia prof. Fritza Lubricha z Katowic, który w 1933 r. napisał:

Całokształt organów przez firmę Rieger wystawionych w kościele św. Mateusza w Łodzi posiada szlachetną głębię i całkowicie opanowuje olbrzymie wnętrze domu Służby Bożej. Przytem dźwięk w największym fortissimo pozostaje zawsze szlachetnym i nie wykazuje żadnej ostrości albo natrętnego działania pewnych głosów. Z prawdziwym artystycznym zadowoleniem grałem na tym arcydziele i gratuluję serdecznie firmie Rieger, jak i parafii.

Oryginalna dyspozycja instrumentu bazowała na koncepcji późnoromantycznych organów kręgu niemieckojęzycznego, wzbogacona jednak była o typowe już dla wczesnej fazy ruchu neobarokowego rejestry takie jak Sesquialtera 2fach, Geigenregal 4’, Siffflöte 1’, Nachthorn 4’.

W pierwotnym założeniu z 1928 r. zespół brzmienia manuału I umieszczony był na dwóch wiatrownicach bezpośrednio za ścianą prospektu, zespoły manuału II i manuału III umieszczone były w dwóch szafach ekspresyjnych za sekcją manuału I, zaś sekcja pedałowa – asymetrycznie względem pozostałych sekcji, w przestrzeni znajdującej się po północnej stronie niszy organowej. W wyniku prac zrealizowanych w II połowie XX w. przez firmę Roberta Polcyna z Poznania wiatrownice sekcji pedału zostały umieszczone w dwóch segmentach po bokach oryginalnej szafy organowej. W wyniku dalszych przekształceń wprowadzonych następnie przez firmę Szczerbaniak z Łodzi instrument wyposażony został w jaśniejsze głosy alikwotowe i mieszane w manuale I i II, co stanowiło z kolei odpowiedź na założenia niemieckiego Orgelbewegung, które Dymitr Szczerbaniak poznał w trakcie swojej pracy w warsztacie firmy Kemper w Lubece.

Ze swojej pierwszej odsłony powstałej w 1928 r. instrument zachował oryginalną szafę organową, wiatrownice, trakturę pneumatyczną, stół gry oraz większość piszczałek.
 
Obecnie opiekę nad organami kościoła ewangelicko-augsburskiego św. Mateusza w Łodzi sprawuje warsztat organmistrzowski Andrzeja Sutowicza z Łodzi. Utrzymywany w stanie
w pełnej koncertowej sprawności instrument rozbrzmiewa nie tylko w trakcie liturgii, ale także w ramach organizowanego od 1996 r. cyklu Niedziela z muzyką u św. Mateusza.

Organy firmy Schlag und Söhne ze Świdnicy (1894)

Kaplica Mateusik przylegająca do kościoła św. Mateusza wyposażona jest od 1983 r.
w zabytkowe organy zbudowane w świdnickim warsztacie firmy Schlag und Söhne w 1894 r., opatrzone numerem opusowym 399 w katologu dzieł owej firmy i znajdujące się pierwotnie w kościele ewangelickim w Kobylej Górze. Wyposażony w 12 rejestrów rozdysponowanych między dwa manuały (C-f3) i klawiaturę pedałową (C-d1) instrument oparty jest na typowym dla firmy Schlag und Söhne systemie upustowo działających wiatrownic (Einkanzellentaschenlade) oraz na trakturze pneumatycznej. Neogotycka szafa organowa mieści w sobie nie tylko wiatrownice i piszczałki poszczególnych sekcji brzmieniowych, ale także dwa wykonane w 1983 r. miechy pływakowe. W ramach translokacji zrealizowanej przez firmę Szczerbaniak z Łodzi przekształcono pierwotną dyspozycję, wprowadzając do niej neobarokowe głosy wysokostopowe i mieszane. Mimo to spośród 12 rejestrów 9 zawiera wciąż oryginalne piszczałki z 1894 r. Z pierwotnego założenia pochodzi ponadto szafa organowa, wiatrownice oraz większość elementów stołu gry i traktury.

Organy firmy J. Szymański i Syn z Warszawy (ok. 1884)

W 2002 r. kaplica Mateusik przy kościele ewangelicko-augsburskim św. Mateusza
w Łodzi wzbogaciła się o wymagające konserwacji i rekonstrukcji piszczałek metalowych niewielkie organy zbudowane ok. 1884 r. przez firmę J. Szymański i Syn z Warszawy. Umieszczony w neoromańskiej szafie organowej instrument znajdował się pierwotnie
w kaplicy Braci Morawskich przy ul. Żeromskiego w Łodzi. Dzieło warszawskiego organmistrza wyposażone jest w 4 rejestry obsługiwane przez jedną klawiaturę manuałową (C-c3), posiada wiatrownicę stożkową i trakturę mechaniczną. Instrument wymaga rekonstrukcji brakujących piszczałek metalowych.

 

Organy firmy Rieger (Jägerndorf) z 1928 r., opus 2360,  
w kościele ewangelicko-augsburskim św. Mateusza w Łodzi

 

Dyspozycja z 1928 r.: Dyspozycja obecna (2016):
   
Manual I (C-g3)   Manual I (C-g3)  
1.     Principal 16’ 1.     Principal 16’
2.     Principal 8’ 2.     Principal 8’
3.     Fugara 8’ 3.     Fugara 8’
4.     Dolce 8’ 4.     Fagott 16’
5.     Hohlflöte 8’ 5.     Hohlflöte 8’
6.     Gedeckt 8’ 6.     Gedeckt 8’
7.     Oktave 4’ 7.     Oktave 4’
8.     Viola 4’ 8.     Viola 4’
9.     Rohrflöte 4’ 9.     Rohrflöte 4’
10.  Oktavin 2’ 10.  Oktavin 2’
11.  Rauschquinte 2fach 2⅔’ 11.  Rauschquinte 2fach
12.  Kornett 3-5fach 8’ 12.  Kornett 3-5fach
13.  Mixtur 5fach 2⅔’ 13.  Mixtur 5fach
14.  Trompete 8’ 14.  Trompete 8’
Manual II (C-g3) Manual II (C-g3)
15.  Bourdon 16’ 15.  Bourdon 16’
16.  Hornprincipal 8’ 16.  Hornprincipal 8’
17.  Gamba 8’ 17.  Gamba 8’
18.  Quintatön 8’ 18.  Quintatön 8’
19.  Konzertflöte 8’ 19.  Konzertflöte 8’
20.  Liebl. Gedeckt 8’ 20.  Liebl. Gedeckt 8’
21.  Principal 4’ 21.  Principal 4’
22.  Gemshorn 4’ 22.  Gemshorn 4’
23.  Wienerflöte 4’ 23.  Wienerflöte 4’
24.  Quintflöte 2⅔’ 24.  Quintflöte 1⅓’
25.  Flageolett 2’ 25.  Flageolett 2’
26.  Terzflöte 1⅗’ 26.  Terzflöte 1⅗’
27.  Scharff 3fach 1’ 27.  Scharff 3fach
28.  Clarinette 8’ 28.  Clarinette 8’
29.  Geigenregal 4’ 29.  Geigenregal 4’
Manual III (C-g3) Manual III (C-g3)
30.  Stillgedeckt 16’ 30.  Stillgedeckt 16’
31.  Flötenprincipal 8’ 31.  Flötenprincipal 8’
32.  Salcional 8’ 32.  Salcional 8’
33.  Vox coelestis 8’ 33.  Vox coelestis 8’
34.  Fernflöte 8’ 34.  Fernflöte 8’
35.  Rohrflöte 8’ 35.  Rohrflöte 8’
36.  Prästant 4’ 36.  Prästant 4’
37.  Dolce 4’ 37.  Dolce 4’
38.  Nachthorn 4’ 38.  Nachthorn 4’
39.  Waldflöte 2’ 39.  Waldflöte 2’
40.  Sifflöte 1’ 40.  Sifflöte 1’
41.  Sesquialtera 2fach 2⅔’ 41.  Sesquialtera 2fach 2⅔’
42.  Mixtur 4fach 2⅔’ 42.  Mixtur 4fach 2⅔’
43.  Dulcian 16’ 43.  Dulcian 16’
44.  Oboe 8’ 44.  Oboe 8’
45.  Clairon 4’ 45.  Clairon 4’
Pedal (C-f1) Pedal (C-f1)
46.  Principalbass 16’ 46.  Principalbass 16’
47.  Kontrabass 16’ 47.  Kontrabass 16’
48.  Subbass 16’ 48.  Subbass 16’
49.  Bourdonbass 16’ 49.  Bourdonbass 16’
50.  Echobass 16’ 50.  Echobass 16’
51.  Quintbass 10⅔’ 51.  Quintbass 10⅔’
52.  Oktave 8’ 52.  Oktave 8’
53.  Cello 8’ 53.  Prästant 4’
54.  Gedeckt 8’ 54.  Gedeckt 8’
55.  Flöte 4’ 55.  Flöte 4’
56.  Rauschpfeife 4fach 2⅔’ 56.  Rauschpfeife 4fach 2⅔’
57.  Bombarde 16’ 57.  Bombarde 16’
58.  Basstrompete 8’ 58.  Basstrompete 8’
59.  Oboe 8’ 59.  Oboe 8’
60.  Clairon 4’ 60.  Clairon 4’
II-I II-I
III-I III-I
III-II III-II
Sub II-I Sub II-I
Sub II Sub II
Sub III-I Sub III-I
Sub III-II Sub III-II
Sub III Sub III
Super III-I Super III-I
Super III-II Super III-II
Super III Super III
Super II-I Super II-I
Super II Super II
Super I Super I
III-Ped III-Ped
II-Ped II-Ped
I-Ped I-Ped
Schweller II Schweller II
Schweller III Schweller III
Walze Walze
Włączniki ręczne: Włączniki ręczne:
Fr. Komb. I Fr. Komb. I
Fr. Komb. II Fr. Komb. II
Piano Piano
Mezzoforte Mezzoforte
Forte Forte
Fortissimo Fortissimo
Tutti Tutti
Handregister ab Handregister ab
Rohrwerke Rohrwerke
Aut. Pedal Aut. Pedal
Tremolo II Man. Tremolo II Man.
Tremolo III Man. Tremolo III Man.
Włączniki nożne: Włączniki nożne:
Normalkoppeln Normalkoppeln
Oktavkoppeln Oktavkoppeln
III-Ped. III-Ped.
II-Ped. II-Ped.
I-Ped. I-Ped.
Koppeln ab Walze Koppeln ab Walze
Crescendo ab Crescendo ab
I ab I ab
16’ ab 16’ ab
Tutti Tutti

              

Organy firmy Schlag und Söhne (Schweidnitz) z 1894 r., opus 399,
w kaplicy Mateusik przy kościele ewangelicko-augsburskim św. Mateusza w Łodzi

Dyspozycja z 1894 r.: Dyspozycja obecna (2016):
   
Manual I (C-f3)   Manual I (C-f3)  
1.     Bordun 16’ 1.     Flet leśny 2’
2.     Prinzipal 8’ 2.     Pryncypał 8’
3.     Hohlflöte 8’ 3.     Holflet 8’
4.     Gamba 8’ 4.     Gamba 8’
5.     Octave 4’ 5.     Oktawa 4’
6.     Progression 2-3fach 6.     Mikstura 3-4 ch.
Manual II (C-f3) Manual II (C-f3)
7.     Gemshorn 8’ 7.     Gemshorn 4’
8.     Flöte 8’ 8.     Flet kryty 8’
9.     Salicional 8’ 9.     Sesquialtera 2 ch.
10.  Traversflöte 4’ 10.  Kwinta 2 ch.
Pedal (C-d1) Pedal (C-d1)
11.  Subbass 16’ 11.  Subbas 16’
12.  Cello 8’ 12.  Oktawbas 8’
II-I II-I
I-Ped I-Ped
Volles Werk Tutti
[nieokreślony włącznik] Tremolo II

              

Organy firmy J. Szymański i Syn (Warszawa) z ok. 1884
w kaplicy Mateusik przy kościele ewangelicko-augsburskim św. Mateusza w Łodzi

Dyspozycja pierwotna i obecna:
 
Manuał (C-c3)  
1.     Bourdon 8’
2.     Salcjon 8’
3.     Flet 4’
4.     Sup octava 2’